کودک اسهال دارد و هر بار که چیزی می‌نوشد می‌ترسید دوباره بالا بیاورد. شاید غذای امروز تقریباً دست‌نخورده مانده باشد، اما در این لحظه فقط مقدار غذا مهم نیست: باید دید چه مقدار مایع دریافت می‌کند، چقدر از دست می‌دهد و حال عمومی‌اش چگونه است. کم‌آبی را نمی‌توان از روی یک پوشک یا ظاهر لب‌ها به‌تنهایی تشخیص داد. در شیرخواران، به‌خصوص نوزادان کم‌سن، برای ارزیابی و برنامه جبران مایعات زودتر با پزشک تماس بگیرید.
چه زمانی مراقبت خانگی کافی نیست؟
اگر کودک به‌سختی بیدار می‌شود، پاسخ معمول ندارد، تنفسش سخت شده یا پوستش سرد و رنگش آبی، خاکستری یا به‌شدت پریده است، کمک اورژانسی لازم است. در ایران با ۱۱۵ تماس بگیرید. کاهش واضح ادرار یا پوشک خیس، خواب‌آلودگی غیرمعمول، چشم‌های گودرفته، گریه با اشک کم و فرورفتگی ملاج نیز نیازمند پیگیری فوری پزشکی‌اند. راهنمای کم‌آبی NHS این هشدارها را توضیح می‌دهد. منتظر جمع شدنِ همه نشانه‌ها کنار هم نمانید.
ناتوانی در نگه داشتن مایعات، خون در مدفوع یا استفراغ، استفراغ سبز و درد شدید شکم را هم در تماس با پزشک صریح بگویید. اسهال و استفراغ همیشه یک بیماری ساده و یکسان نیستند. راهنمای NICE برای اسهال و استفراغ زیر پنج سال میان نشانه‌های گوارشی معمول و علامت‌هایی که بررسی دیگری می‌خواهند تفاوت می‌گذارد. این مقاله برای تشخیص علت یا تصمیم‌گیری درباره سرم در خانه نیست.
تغییر نسبت به روزهای معمول را گزارش کنید
والدین معمولاً الگوی همیشگی کودک را بهتر می‌شناسند: زمان‌های شیر خوردن، پوشک‌های خیس و میزان بازی یا ارتباط گرفتن. همین شناخت را به اطلاعات قابل انتقال تبدیل کنید. به‌جای «امروز خیلی کم خورده» بگویید از چه ساعتی کمتر نوشیده و آخرین بار چه زمانی ادرار داشته است. اگر میزان دقیق را نمی‌دانید، همان را صادقانه بگویید؛ حدس زدن یک عددِ دقیق‌نما از گزارش روشنِ «اندازه نگرفتم» مفیدتر نیست.
اگر کودک پوشک ندارد، دفعات رفتن به دستشویی و تغییر رنگ ادرار را ثبت کنید. در شیرخوار، اسهال ممکن است تشخیص خیس بودن پوشک را دشوار کند؛ این ابهام را با پزشک در میان بگذارید و از آن نتیجه نگیرید که ادرار حتماً کافی بوده است. یک یادداشت خانوادگی با ساعت نوشیدن، استفراغ و تعویض پوشک کمک می‌کند مراقب بعدی مجبور نباشد وضعیت را از ابتدا و از روی حافظه بازسازی کند.
محلول خوراکی جبران آب با هر نوشیدنی فرق دارد
محلول خوراکی جبران آب و املاح، یا ORS، برای جایگزینی آب و املاح از دست رفته به کار می‌رود؛ آبمیوه، نوشابه و نوشیدنی ورزشی جای آن نیستند. مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا بر اهمیت جبران مایعات در کودکان مبتلا به اسهال تأکید می‌کند. نوع محلول و مقدار مناسب را از پزشک یا داروساز بپرسید، به‌خصوص برای شیرخوار، کودک دارای بیماری زمینه‌ای یا کودکی که بارها استفراغ کرده است.
پودر باید دقیقاً با حجم آبی که روی همان بسته نوشته شده آماده شود. یک ساشه را با حدس به دو قسمت تقسیم نکنید و برای خوش‌خوراک شدن، شکر یا آبمیوه داخلش نریزید. بسته‌های مختلف لزوماً برای یک حجم آب نیستند. اول نوشته را بخوانید، ظرف اندازه‌گیری مناسب آماده کنید و اگر دستور واضح نیست، پیش از مخلوط کردن از داروساز کمک بگیرید. نسخه‌های خانگی با «کمی نمک و شکر» احتمال خطای اندازه‌گیری دارند.
زمان آماده‌سازی و شرایط نگهداری را طبق برچسب ثبت کنید. ظرف محلول را از بطری آب معمولی متمایز نگه دارید تا کسی آن را اشتباه مصرف یا رقیق نکند. در خانواده‌ای که چند نفر مراقبت می‌کنند، روی یک برگه بنویسید این محلول برای کدام کودک و با چه دستوری آماده شده است. قرار نیست برای این کار ظرف ویژه‌ای بخرید؛ مهم، تمیزی، اندازه‌گیری درست و معلوم بودنِ محتویات است.
اگر با نوشیدن دوباره استفراغ کرد چه کنیم؟
دادن حجم زیاد به‌صورت یک‌باره ممکن است تحمل نوشیدن را سخت کند. در برنامه‌ای که پزشک برای مراقبت خانگی تأیید کرده، معمولاً دریافت کم‌حجم و مکرر مطرح می‌شود؛ مقدار و فاصله را از همان برنامه بگیرید. اگر کودک نمی‌تواند مایع را نگه دارد، پیگیری را عقب نیندازید. برای ادامه دادن به مراقبت خانگی، کودک باید بتواند مایعات دریافت کند؛ تکرار تلاش ناموفق بدون ارزیابی، جای درمان را نمی‌گیرد.
مایع را با زور داخل دهان کودک خواب‌آلود یا کودکی که مشکل بلع دارد نریزید. اگر از سرنگ خوراکی استفاده می‌کنید، روش مناسب را از کادر درمان یاد بگیرید؛ فشار دادن سریع برای «تمام کردن مقدار» هدف نیست. برای کودک بزرگ‌تر، یک لیوان ساده که با آن راحت است می‌تواند کافی باشد. راهنمای لیوان آموزشی کودک درباره انتخاب وسیله است، نه درمان کم‌آبی یا تعیین میزان نوشیدن هنگام بیماری.
شیر و غذا را خودسرانه حذف نکنید
برنامه تغذیه باید با سن و شدت بیماری هماهنگ باشد. شیر مادر معمولاً ادامه پیدا می‌کند و نباید شیرخشک را برای جبران آب رقیق‌تر از دستور درست کرد. درباره نیاز به ORS و زمان ادامه غذای معمول، از پزشک راهنمایی بگیرید. راهنمای بالینی CDC درباره گاستروانتریت کودکان تغذیه و جبران مایعات را اجزای مرتبط مراقبت می‌داند؛ گرسنه نگه داشتن طولانی کودک نسخه عمومی مناسبی نیست.
در شیرخوار کوچک، اضافه کردن خودسرانه آب یا نوشیدنی دیگر به‌جای شیر راه‌حل عمومی نیست. داروی ضداسهال بزرگسالان یا آنتی‌بیوتیک مانده در خانه را هم به کودک ندهید. اگر دارویی از قبل مصرف می‌کند، نام آن را هنگام تماس بگویید تا مسئول درمان تصمیم بگیرد چه چیزی ادامه پیدا کند. برای تب همراه نیز سن مهم است؛ راهنمای پیگیری تب نوزاد و کودک آستانه‌های سنی مراجعه را توضیح می‌دهد.
تحویل مراقبت را به یک جمله مبهم نسپارید
قبل از اینکه مراقب دیگری جای شما را بگیرد، آخرین ادرار، آخرین مایع نگه‌داشته‌شده و دستور پزشک را مرور کنید. شماره تماس مرکز درمانی و علامت‌هایی که نیاز به مراجعه دارند در دسترس باشند. اگر قرار است کودک معاینه شود، فهرست داروها و اطلاعات نوبت‌های نوشیدن را همراه ببرید؛ تهیه یادداشت نباید رفتن را عقب بیندازد. هدف مراقبت، پر کردن جدول نیست؛ این است که بدتر شدن حال کودک زیر پوششِ «داریم مایعات می‌دهیم» پنهان نماند.
برای نوشیدن مستقل، وسیله متناسب با سن بردارید
برای کودک بزرگ‌تری که مرحله نوشیدن مستقل را شروع کرده، لیوان ساده و قابل شست‌وشو می‌تواند انتخاب کاربردی‌تری از مدلی با قطعات فراوان باشد. دهانه و جریان مایع باید با توانایی او هماهنگ باشد و همه بخش‌ها برای نظافت باز شوند. قمقمه همراه را هم بر اساس نشت نکردن، امکان شستن و راحتی گرفتن انتخاب کنید، نه صرفاً طرح روی بدنه. برای شیرخوار بیمار، خرید لیوان یا قمقمه مجوز تغییر نوع و مقدار مایعات نیست؛ برنامه پزشک مقدم است.
تصویر: Ka23 13؛ منبع عکس، CC BY-SA 4.0. اندازه و حجم تصویر برای نمایش تنظیم شده است.
